Kürtçe
Evolûsyon û geşedana ragihandina girsegerî û veguhastina nûçeyan, xwesteka mirovahiyê ya ji bo serbixwekirina zanyariyê ji dem û mekanî ye. Di Serdema Kevnar de, xema masiyarkirina mayîndebûna nûçeyan, bikaranîna rûberên epîgrafîk (kevir, herî/gil û mermer) ku formên seretayî yên teknolojiyên qeydkirinê ne, neçar kiriye. Ji aliyê kronolojîk ve, pratîkên yekem ên agahdarkirina giştî û daxuyaniyên fermî, li erdnîgariya Mezopotamyayê, di şaristaniyên Sûmer û Babîlê de bi qeydên îdarî, hiqûqî û tîcarî yên li ser tabletên heriyê hatine xêzkirin, dest bi saziyîbûnê kirine. Lêbelê, bavpîrê morfolojîk ê yekem ê formata rojnameya modern,
Acta Diurna (Karên Rojane) tê qebûlkirin ku di beriya zayînê sala 59an de bi fermana Julius Caesar di Împaratoriya Romayê de hatiye pêkanîn.
Ev metnên ku biryarên senatoyê, encamên dadgehê û bûyerên civakî tê de cih digirtin, li ser lewheyên mermer an jî darên spîkirî dihatin kolandin û li qadên giştî yên mîna Foruma Romayê dihatin pêşandan. Ji vê aliyê ve, Acta Diurna, di xala navendîkirin, giştîkirin û gihandina zanyariyê ji bo girseyan ji yek navendî de, materyalê berbiçav ê yekem ê sosyolojiya ragihandinê ye.
Şoreşa matbaayê ya Johannes Gutenberg (1440) ku bi parçeyên livok dixebitî, zêdekirina mekanîkî ya zanyariyê pêkan kir û bi vê yekê zanyarî ji desthelata rûniştî (monopola arîstokratîk) derxist û bingeha avakirina qada giştî (bi wateya Habermasî) amade kir. Rojnamegeriya serdest (mainstream) ku bi sedsalan li ser pîşesaziya kaxiz û teknîkên çapkirinê yên konvansiyonel pêş ket, di çaryeka dawî ya sedsala 20an de bi hatina teknolojiyên enformasyonê re şikestinekî paradîgmayî jiya. Her çend pêvajoya dîjîtalîzasyonê di dîroka medya û ragihandinê de bi gelemperî bi dînamîkên Web 2.0 yên salên 2000î bête ravekirin jî, qonaxa destpêkê (proto-dîjîtal) ya vê pêvajoyê di nîvê salên 1990î de dest pê kiriye
Di çarçoveya çapemeniya herêmî ya Tirkiyeyê de, Rojnameya Ardahanê (Ardahan Gazetesi) û Rojnameya Qersê (Kars Gazetesi) ku di sala 1995an de ji aliyê rojnameger-nivîskar Mehmet Ali Arslan ve bingehên wan hatine avêtin, di serdemekê ku teknolojiyên enformasyonê hêşta di qonaxa herî seretayî de bûn, mînakên yekem ên pratîkî yên ekola weşangeriya dîjîtal nîşan dan. Di vê serdemê de ku binesaziya Tora Cîhanî (World Wide Web / WWW) hêşta nebibû girsegerî, bikaranîna protokolên ragihandinê yên hevdemî û metnî yên wekî mIRC, IRC û ICQ mîna ajansên nûçeyan ên dîjîtal, ji bo arkeolojiya medyayê veguhertineke metodolojîk a girîng e. Vê pratîkê, girêdayîbûna medyayê ya bi erdnîgariya fîzîkî re ji holê rakir û lez û bêdemiyê bi cih kir di navenda hilberîna enformasyonê de.
Dema ku hûrguliyên sosyo-kandurî yên vê veguhastina dîjîtal têne lêkolîn kirin, mîsyona weşangeriya dîjîtal a pirdengî (Kürdî û Îngilîzî) ya ku Rojnameya Ardahanê li ser asta neteweyî û Rojnameya Qersê li ser asta herêmî girtiye ser xwe, nêzîkatiyekî plûralîst (firehî/pirralî) nîşan dide ku li dijî avahiya yekzimanî û homojen a medyaya serdest alternatîfekê diafirîne. Ev diyardeya ku di wêjeyê de wekî "glokalîzasyon" (gerrbûna gerdûnî ya herêmî / herêmîbûna gerdûnî) tê binavkirin, nîşan daye ku navendeke enformasyonê ya herêmî, bi rêya torên dîjîtal dikare di heman demê de bigihîje girseyên armanc hem di asta mîkro (etnîkî/herêmî) û hem jî di asta makro etnîkî/herêmî) û hem jî di asta makro (navneteweyî/gerdûnî) de. Di encamê de, ev xeta dîrokî ya ku ji lewheyên kevirî yên li qadên Romaya Kevnar dest pê dike û heta torên chatê yên seretayî yên dawiya salên 1990î û ekosîstema dîjîtal a hîper-metnî ya îro dirêj dibe; di asta akademîk de îspat dike ku daxwaza "belavkirina zanyariyê" ya di cewherê rojnamegeriyê de neguheriye, lê belê bi derfetên teknolojiyê re evolûsyoneke epistemolojîk û binesazî derbas kiriye.
Kürtçe Soranî (سۆرانی)
تەلارسازیی ئێپیستمۆلۆژیی ڕاگەیاندنی گشتی: لە نەخشێنراوە دێرینەکانەوە بۆ ڕۆژنامەگەریی گلۆکاڵی پرۆتۆ-دیجیتاڵی
پەرەسەندنی ڕاگەیاندنی گشتی و گواستنەوەی هەواڵ، ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی مرۆڤایەتییە بۆ ڕزگارکردنی زانیاری لە کۆتوبەندی کات و شوێن. لە سەردەمی کۆندا، خەمی پاراستنی هەمیشەیی هەواڵەکان، بەکارهێنانی ڕووبەرە ئێپیگرافییەکانی (بەرد، قوڕ و مەڕمەڕ) وەک شێوازە سەرەتاییەکانی تەکنەلۆژیای تۆمارکردن ناچاری کردووە. لە ڕووی مێژووییەوە، یەکەمین نەریتەکانی زانیاریبەخشینی ڕێکخراوی گشتی و ڕاگەیەندراوە فەرمییەکان، لە جوگرافیای میزۆپۆتامیادا، لە نێو شارستانییەکانی سۆمەر و بابلدا لە ڕێگەی تۆمارە کارگێڕی، یاسایی و بازرگانییەکانەوە کە لەسەر تابلێتەکانی قوڕ نەخشێنرابوون، دەستیان بە بەدامەزراوەییبوون کردووە. بەڵام یەکەمین باپیری مۆرفۆلۆژیی فۆرماتی ڕۆژنامەی مۆدێرن، بە Acta Diurna (کارە ڕۆژانەکان) دادەنرێت کە لە ساڵی ٥٩ی پێش زاییندا بە فەرمانی جۆلیۆس قەیسەر لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا جێبەجێ کراوە.
ەم دەقانە کە بڕیارەکانی ئەنجومەنی پیران، ئەنجامی دادگاکان و هەواڵە کۆمەڵایەتییەکانیان لەخۆ دەگرت، لەسەر تابلێتی مەڕمەڕ یان دارە سپیکراوەکان هەڵکۆڵرابوون و لە شوێنە گشتییەکانی وەک کۆڕڕەوی ڕۆمادا (Roman Forum) نمایش دەکران. لەم ڕووەوە، Acta Diurna یەکەمین کەرەستەی کۆنکرێتیی سۆسیۆلۆژیای ڕاگەیاندنە لە خاڵی ناوەندگەرایی، گشتییکردن و گەیاندنی زانیاری بە جەماوەر لە یەک چەقەوە.
شۆڕشی چاپخانەی یۆهانس گۆتنبێرگ (١٤٤٠) کە بە پارچە جووڵاوەکان کاری دەکرد، کۆپیکردنی میکانیکیی زانیارییەکانی ڕەخساند، بەمەش زانیاری لە قۆرخکاریی ئەریستۆکراتی ڕزگار کرد و زەمینەی بۆ دروستکردنی کایەی گشتی (بە مانای هابەرماسی) خۆش کرد. ڕۆژنامەگەریی باو کە بۆ چەندین سەدە لە ڕێگەی پیشەسازیی کاغەز و تەکنیکەکانی چاپی کۆنڤانسیۆنەڵەوە پێشکەوت، لە چارەکی کۆتایی سەدەی بیستەمدا بە هاتنی تەکنەلۆژیای زانیاری تووشی شکانێکی پارادایمی بوو. هەرچەندە پرۆسەی دیجیتاڵیزەبوون لە مێژووی میدیا و ڕاگەیاندندا بە گشتی بە داینامیکەکانی وێب ٢.٠ لە ساڵانی ٢٠٠٠ ڕوون دەکرێتەوە، بەڵام قۆناغی سەرەتایی (پرۆتۆ-دیجیتاڵ)ی ئەم گواستنەوەیە لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکاندە دەستی پێکرد.
لە چوارچێوەی ڕۆژنامەگەریی خۆجێیی تورکیادا، ڕۆژنامەی ئەردەھان (Ardahan Gazetesi) و ڕۆژنامەی قەرس (Kars Gazetesi) کە لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن ڕۆژنامەنووس-نووسەر مەحمەد عەلی ئەرسەلانەوە بنەمایان داڕژا، لە سەردەمێکدا کە تەکنەلۆژیای زانیاری هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدا بوو، یەکەمین نموونەی پراکتیکیی قوتابخانەی بڵاوکردنەوەی دیجیتاڵییان نیشان دا. لەم سەردەمەدا کە ژێرخانی تۆڕی جیھانی (WWW) هێشتا نەببووە گشتی، بەکارهێنانی پرۆتۆکۆڵە هاوکاتەکانی پەیوەندیی دەقی وەک mIRC، IRC و ICQ وەک ئاژانسەکانی هەواڵی دیجیتاڵی بۆ گواستنەوەی هەواڵ، گۆڕانکارییەکی مێتۆدۆڵۆژیی گرنگە لە ڕووی شوێنەوارناسیی میدیاوە. ئەم نەریتە، بەستراوەیی میدیای بە جوگرافیای فیزیاییەوە لەناو برد و خێرایی و بێکاتبوونی لە ناوەندی بەرهەمهێنانی زانیاریدا جێگیر کرد.
کاتێک ڕەهەندی سۆسیۆ-کولتووریی ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵییە تاقیدەکرێتەوە، ئەو ئەرکەی بڵاوکردنەوەی دیجیتاڵیی فرەزمان (کوردی و ئینگلیزی) کە ڕۆژنامەی ئەردەھان لەسەر ئاستی نیشتمانی و ڕۆژنامەی قەرس لەسەر ئاستی ناوچەیی گرتوویانەتە ئەستۆ، نوێنەرایەتی ڕێبازێکی فرەیی (Pluralist) دەکات کە جێگرەوەیەک بۆ پێکهاتەی یەک زمان و هاوچەشنی میدیای باو بەرهەم دەهێنێت. ئەم دیاردەیە کە لە ئەدەبیاتدا بە "گلۆکالیزەسیۆن" (جیهانیبوونی خۆجێیی / خۆجێییبوونی جیهانی) ناوزەد دەکرێت، نیشانی دا کە ناوەندێکی زانیاریی خۆجێیی، لە ڕێگەی تۆڕە دیجیتاڵییەکانەوە دەتوانێت لە یەک کاتدا بگاتە جەماوەری ئامانج هەم لەسەر ئاستی مایکرۆ (ئەتنیکی/خۆجێیی) و هەم لەسەر ئاستی ماکرۆ (نێودەوڵەتی/جیهانی). لە ئەنجامدا، ئەم هێڵە مێژووییەی کە لە تابلێتە بەردینییەکانی گۆڕەپانەکانی ڕۆمای کۆنەوە دەست پێدەکات و تا تۆڕە سەرەتاییەکانی چاتی کۆتایی ساڵانی نەوەدەکان و ئیکۆسیستمی دیجیتاڵیی هایپەر-دەقیی ئەمڕۆ درێژ دەبێتەوە؛ لەسەر ئاستی ئەکادیمی دەیسەلمێنێت کە پاڵنەری "بڵاوکردنەوەی زانیاری" لە جەوهەری ڕۆژنامەگەریدا نەگۆڕدراوە، بەڵکو بەهۆی ئەو دەرفەتانەی تەکنەلۆژیا ڕەخساندوویەتی، تووشی پەرەسەندنێکی ئێپیستمۆلۆژی و پێکهاتەیی بووە.